Modernizm Gdyni w pigułce: Geometryczna dusza ulicy 10 Lutego
Skupiłam się na obejrzeniu wybranych, sztandarowych przykładów gdyńskiego modernizmu spacerując ul. 10 lutego. Pozostaję pod ich wrażeniem. To był zaledwie rekonesans. Z pewnością wrócę do Gdyni kontynuować spacery szlakiem pereł gdyńskiego modernizmu.
10 lutego to jedna z głównych ulic w Gdyni, wiodąca w kierunku Skweru Kościuszki i Mola Południowego. Jej nazwa upamiętnia datę nadania miastu praw miejskich (10 lutego 1926 r.). Niewiele na niej drzew i zieleni. Za to niektóre stojące przy tej ulicy budynki robią niesamowite wrażenie. Ograniczę się do opowiedzenia o trzech z nich. Wszystkie są siedzibami instytucji. Znajdują się po lewej stronie ulicy, jak idziemy w kierunku morza. To je najbardziej zapamiętałam. Ich jasne elewacje pięknie wyróżniały się na tle błękitnego, letniego nieba. Moją uwagę przykuła też charakteryzująca je pasowa, rytmiczna kompozycja okien.
BIUROWIEC ZUS (ul. 10 lutego 24)
Największe wrażenie wywarł na mnie budynek znany jako BIUROWIEC ZUS (ul. 10 lutego 24). Uważany przez specjalistów za wybitny przykład modernistycznej awangardy. Jego sylwetka skojarzyła mi się z transatlantykiem, dumnie sunącym ku temu co za horyzontem. Wyróżnia go zaokrąglony narożnik fasady, w którym na dole umieszczono wejście (obecnie do Biura Informacji Miejskiej). Ten dynamiczny, nadający lekkości element architektoniczny nawiązuje do stylistyk okrętowych. Autorem tego projektu (z 1934 r.) był architekt Roman Piotrowski. Bardzo szybko powstał. Zbudowany został w latach 1935-1936. Wciąż zachwyca zestawienie brył o różnych wysokościach i ekspozycja zaokrąglonej części. Posiada charakterystyczną dla stylu gładką elewację i prostą formę. Jego elewacje na parterze ozdobiono płytami z czarnego granitu. Dla kontrastu górne kondygnacje obłożono jasnym piaskowcem. Gmach ten był siedzibą Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych (obecnie ZUS-u). W czasie II Wojny, w 1945 r. uległ zniszczeniu, w wyniku pożaru wywołanego przez Armię Czerwoną. Po wojnie został odbudowany i mieściło się tu biuro Polskich Linii Oceanicznych (PLO) do 2008 r. Kiedy to budynek przejęło miasto Gdynia. Obecnie w budynku znajduje się Urząd Miejski w Gdyni, Biuro Informacji Miejskiej i Gdyńskie Centrum Wspierania Przedsiębiorczości. Warto dodać, że to tutaj mieściła się słynna gdyńska kawiarnia Cafe Bałtyk. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków już w 1972 r. – gdzie figuruje jako pierwszy budynek modernistyczny z terenu Polski.
Gmach URZĘDU POCZTOWO-TELEGRAFICZNEGO, obecnie siedziba Poczty Głównej (ul. 10 lutego 10)
Gmach URZĘDU POCZTOWO-TELEGRAFICZNEGO, obecnie siedziba Poczty Głównej (ul. 10 lutego 10) elegancko wkomponowuje się w narożnik utworzony przez skrzyżowanie ulic 10 lutego i Władysława IV. Z daleka intryguje swą zgeometryzowaną bryłą i rzędami okien z widocznym z daleka wewnętrznym podziałem (na prostokąty i kwadraty). Autorem projektu, utrzymanego w duchu funkcjonalizmu, był architekt Julian Puterman-Sadłowski. Jego budowę rozpoczęto w 1928 r. Od początku miała tu swą siedzibę Poczta Główna, wtedy Urząd Pocztowo-Telegraficzny. Uroczyste otwarcie odbyło się w 1929 r. w obecności ministra i wojewody pomorskiego. Budynek szybko zyskał uznanie mieszkańców. Nie tylko prezentował się nowocześnie i reprezentacyjnie, ale również zachwycał detalami w stylu Art-Déco. Dwa zegary umieszczone były w górnym, lewym narożniku, a nad wejściem głównym – płaskorzeźba autorstwa Antoniego Miszewskiego (architekta i artysty rzeźbiarza) przedstawiająca orła z flankującymi go dwoma postaciami, alegoriami przemysłu i handlu. W latach 30. budynek rozbudowano, ponieważ okazał się zbyt mały. Pierwotna bryła budowli uległa zmianie, nadbudowano wówczas jej niższą część do wysokości ściany narożnej. Autorem projektu przebudowy był Antoni Miszewski. Prace budowlane zakończono w 1938 r. W 1945 r. w czasie walk wyzwoleńczych II Wojny budynek uległ poważnym uszkodzeniom. Po wojnie, w latach 1945-1949, został odbudowany według przedwojennego projektu. Jednak płaskorzeźby Miszewskiego zdemontowanej przez Niemców w 1942 r. nie odtworzono. Mosiężny orzeł – godło państwowe, wiszący obecnie w głównym holu gmachu poczty jest jednym z symboli trwałości Gdyni. W 1939 r. uratowali go przed pójściem na złom, z niemieckiego rozkazu, dwaj polscy pocztowcy – Bernard Friede i Kazimierz Baraniak. Zdemontowali go na poczcie przy ul. Chylońskiej 124 i ukryli w piwnicy budynku przy ul. Zygmunta Augusta 6. Dzięki temu przetrwał okupację. W 1945 r. został powieszony w odbudowanym gmachu Poczty Głównej, zdjęto mu jednak koronę. Koronę przywrócono dopiero po przemianach 1989 r.
Budynek BANKU GOSPODARSTWA KRAJOWEGO (ul. 10 lutego 8)
Budynek BANKU GOSPODARSTWA KRAJOWEGO (ul. 10 lutego 8) w przeciwieństwie do poprzednich, wyróżnia jego ozdobna fasada i zdobienie ściany bocznej. Efekt ten uzyskano przez zastosowanie symetrycznego i rytmicznego podziału płaszczyzny obu ścian za pomocą wysuniętych przed lico obiektu cienkich, pionowych ryzalitów przechodzących przez całą jego wysokość. Podtrzymują one gzyms i wyznaczają osie budynku. Zdobi je boniowanie – dekoracja żłobiona. Nacięcia dekoracyjne współgrają ze stalowymi elementami wykończeniowymi – balustradami balkonów, kratami zamontowanymi w oknach na parterze. Wspólnie podkreślają rytm podziału, piony i poziomy. Niektóre z krat okiennych mają kute inicjały banku. Podział na kondygnacje wyznaczają rzędy okien i drzwi balkonowych o różnych wysokościach. To samo rozwiązanie zastosowano również w fasadzie bocznej (od strony ul. Zygmunta Augusta). Zdobienia odwołują się do klasycznych rozwiązań architektonicznych. Ich zadaniem było nadanie budynkowi bardziej reprezentacyjnego charakteru. Autorem projektu tego obiektu był architekt Konstanty Jakimowicz. Został zbudowany w latach 1928-1929, a następnie przebudowywany w latach 1937-1939. Znamienne są losy mieszczącej się w nim instytucji w czasie trwania II Wojny. W czasie okupacji cały majątek gdyńskiego oddziału BGK został skonfiskowany i przeszedł pod zarząd niemiecki. Pracownicy kontynuowali działalność konspiracyjną przeciwko okupantowi. W 1944 r. władze niemieckie podjęły decyzję o likwidacji placówki BGK. Budynek ucierpiał w trakcie walk wyzwoleńczych. Został odbudowany po wojnie, a bank wznosił działalność. Jednak w 1946 r. funkcje kredytowe BGK przejęły inne instytucje państwowe (NBP i Bank Handlowy). Obecnie mieści się w tym gmachu siedziba banku Pekao SA.
Niebiesko-białe trolejbusy to jeden z żywych symboli współczesnej Gdyni.
Sierpień 2026
